غلامعلى صفايى

86

ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى )

شاهد : در مصراع اوّل است كه « إنّ » تكرار شده لكن قدرت عملى خود را حفظ كرده است . تركيب شعر : « محلّا » مصدر ميمى ، اسم « إنّ » و خبر آن « لنا » بوده كه حذف شده است و واو عاطفه جملهء بعد بر جملهء قبل است و « مرتحلا » مصدر ميمى باب افتعال و اسم « إنّ » مىباشد كه خبر آن محذوف است و « السفر » جمع « مسافر » به معناى شخص مسافر است و « مهلا » اسم « إنّ » و اسم مصدر است و « في السفر » خبر مقدم آن است و جملهء « إذ مضوا » بدل اشتمال از « السفر » است . معناى شعر : « به درستى كه براى ما حلول و قرارى - در دنيا - است و بىگمان براى ما ارتحال و خروجى - از دنيا - است و همانا در مسافرين مرگ زمانى كه مىگذرند - از اين دنيا - مهلتى براى ماست » . فلا محيد عن النصب : يعنى هيچ جاى عدول و اعراضى از نصب اسم « إنّ » در صورت تكرار نيست . السابع : كثيرا خبر « لا » نفى جنس اگر به واسطه قرائن حالى يا مقالى معلوم باشد ، حذف مىشود ، مانند اين آيهء شريفه كه حاكى از قول ساحران قوم بنى اسرائيل بعد از ايمان آوردن به خداوند و تهديد فرعون است : قالُوا لا ضَيْرَ إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ ( الشعراء / 50 ) و مانند آيهء شريفهء ديگرى كه خطاب به حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم دربارهء عذاب مجرمان است : وَ لَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَ أُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ ( سبأ / 51 ) شاهد : در هردو آيه حذف خبر « لا » نفى جنس به قرينه حاليه است و در آيهء اوّل خبر « لنا » و در دوّم « عليهم » مىباشد . قابل توجه است كه قبيلهء تميم هرگز خبرى براى « لا » نفى جنس ذكر نمىكنند . الثاني : دومين وجه از وجوه پنج‌گانهء « لا » نفى ، « لا » مشبهه به « ليس » است كه عمل رفع به اسم و نصب و خبر همانند عمل « ليس » را داراست ، مانند قول سعد بن مالك بن ضبيعة بن قيس از شعراى جاهلى كه از قبيله بكر بن وائل است :